Agentka nieruchomości prowadzi sprzedaż mieszkania, za które kupujący chce zapłacić w dużej części gotówką, a pieniądze mają pochodzić od spółki zarejestrowanej za granicą, o której niewiele wiadomo. Transakcja wygląda na korzystną, ale agentka nie jest pewna, czy powinna zadać dodatkowe pytania, poprosić o dokumenty, a może zgłosić sprawę odpowiednim organom. W takich sytuacjach doradztwo compliance dotyczy przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy, które obejmują znacznie szerszy krąg firm, niż wielu przedsiębiorców się spodziewa. W artykule wyjaśniamy, kto poza bankami ma obowiązki AML, na czym one polegają w praktyce i jak przygotować się do nadchodzących zmian unijnych.

Instytucje obowiązane spoza sektora finansowego

Ustawa o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu z 2018 roku kojarzy się głównie z bankami i firmami inwestycyjnymi. Katalog instytucji obowiązanych jest jednak długi i obejmuje wiele podmiotów, które na co dzień nie myślą o sobie jako o „strażnikach systemu finansowego”. Należą do nich m.in.:

  • biura rachunkowe i osoby prowadzące księgi rachunkowe na rzecz innych;
  • pośrednicy w obrocie nieruchomościami;
  • doradcy podatkowi i biegli rewidenci;
  • notariusze, a w określonych transakcjach także adwokaci i radcowie prawni;
  • przedsiębiorcy przyjmujący płatności gotówkowe o wartości co najmniej 10 000 euro;
  • firmy handlujące dziełami sztuki lub pośredniczące w takim handlu przy transakcjach powyżej określonego progu;
  • dostawcy usług związanych z walutami wirtualnymi;
  • podmioty świadczące usługi zakładania i obsługi spółek, np. wirtualne biura.

Dla wielu małych firm zaskoczeniem jest to, że obowiązki nie zależą od wielkości przedsiębiorstwa. Jednoosobowe biuro rachunkowe musi mieć procedurę wewnętrzną i ocenę ryzyka tak samo jak duża spółka, choć oczywiście ich zakres może być znacznie skromniejszy.

Na czym polegają obowiązki w praktyce?

Przepisy AML opierają się na podejściu opartym na ryzyku. Oznacza to, że instytucja obowiązana sama ocenia, jakie zagrożenia wiążą się z jej klientami, produktami i kanałami sprzedaży, i odpowiednio do tego dobiera środki ostrożności. Najważniejsze obowiązki i najczęstsze błędy przy ich realizacji zestawia poniższa tabela.

ObowiązekCo oznacza w praktyceTypowy błąd
Ocena ryzyka instytucjiUdokumentowana analiza zagrożeń związanych z działalnością firmySkopiowanie gotowego wzoru bez odniesienia do własnej działalności
Procedura wewnętrznaOpis sposobu stosowania przepisów w firmieDokument, którego pracownicy nie znają
Środki bezpieczeństwa finansowegoIdentyfikacja klienta i beneficjenta rzeczywistego, ustalenie celu relacji, bieżące monitorowanieJednorazowa weryfikacja bez późniejszej aktualizacji
Zgłaszanie do GIIFPrzekazywanie informacji o transakcjach podejrzanych i ponadprogowychBrak jasnego wskazania, kto podejmuje decyzję o zgłoszeniu
SzkoleniaRegularne przygotowanie pracowników do rozpoznawania ryzykSzkolenie jednorazowe przy wdrożeniu procedury
Anonimowe zgłaszanie naruszeńKanał, przez który pracownicy mogą sygnalizować nieprawidłowościKanał istniejący tylko w regulaminie

Beneficjent rzeczywisty – najtrudniejsze pytanie

Ustalenie, kto faktycznie stoi za klientem, bywa najbardziej czasochłonnym elementem weryfikacji. Przy osobach fizycznych sprawa jest zwykle prosta, ale przy spółkach z wielopoziomową strukturą właścicielską trzeba dotrzeć do osoby, która rzeczywiście sprawuje nad nimi kontrolę. Pomocny jest Centralny Rejestr Beneficjentów Rzeczywistych, przy czym instytucja obowiązana nie może poprzestać wyłącznie na wpisie w rejestrze.

Wyobraźmy sobie biuro rachunkowe, które przejmuje obsługę polskiej spółki z o.o. Jej jedynym wspólnikiem jest spółka zarejestrowana na Cyprze, a w CRBR jako beneficjent wskazano członka zarządu, który nie posiada żadnych udziałów. Taki wpis może być prawidłowy, jeśli nie da się ustalić właściciela, ale może też oznaczać próbę ukrycia rzeczywistej struktury. Biuro powinno poprosić o dokumenty pokazujące strukturę właścicielską, a w razie stwierdzenia rozbieżności między rejestrem a ustaleniami poinformować o nich właściwy organ.

Kiedy klient budzi wątpliwości

Większość klientów nie ma nic wspólnego z praniem pieniędzy, a nadmierna podejrzliwość może zniszczyć relacje biznesowe. Przepisy wymagają jednak reakcji, gdy pojawiają się okoliczności wskazujące na podwyższone ryzyko, np. niejasne źródło środków, nietypowo skomplikowana struktura transakcji czy niechęć do przekazania podstawowych informacji.

Instytucja obowiązana, która zgłasza transakcję jako podejrzaną, nie może informować klienta o tym zgłoszeniu, co w praktyce wymaga od pracowników wyczucia przy dalszych rozmowach. Dlatego procedura powinna jasno określać, kto decyduje o zgłoszeniu, jak dokumentuje się przesłanki tej decyzji i jak postępować z klientem w trakcie analizy. Warto też pamiętać, że brak zgłoszenia mimo wyraźnych sygnałów może skutkować odpowiedzialnością administracyjną, a w poważniejszych przypadkach nawet karną.

Przygotowanie do kontroli

Kontrole w zakresie AML prowadzi m.in. Generalny Inspektor Informacji Finansowej oraz inne organy, w zależności od rodzaju instytucji. Kary administracyjne mogą być dotkliwe, a do tego decyzje bywają publikowane, co wpływa na reputację firmy. Zanim kontrolerzy zapukają do drzwi, warto przejść przez kilka kroków:

  1. Sprawdzić, czy ocena ryzyka instytucji jest aktualna i odnosi się do rzeczywistej działalności firmy.
  2. Przejrzeć procedurę wewnętrzną pod kątem zmian przepisów i zmian w ofercie firmy.
  3. Wybrać losowo kilkunastu klientów i sprawdzić, czy ich dokumentacja weryfikacyjna jest kompletna.
  4. Upewnić się, że wyznaczono osobę odpowiedzialną za wykonywanie obowiązków AML i że ma ona realne uprawnienia.
  5. Zweryfikować, czy szkolenia pracowników są udokumentowane i aktualne.
  6. Przeanalizować dotychczasowe decyzje o zgłoszeniu lub niezgłoszeniu transakcji do GIIF.

Taki przegląd można przeprowadzić samodzielnie, ale spojrzenie z zewnątrz często pozwala dostrzec luki, które wewnątrz firmy stały się niewidoczne. Przykładowy zakres usług obejmujących audyt procedur AML i przygotowanie do kontroli opisano pod adresem https://jdp-law.pl/compliance/, przy czym zakres takiego wsparcia zawsze zależy od rodzaju instytucji i skali jej działalności. Najczęstszym problemem wykrywanym podczas kontroli jest rozbieżność między procedurą zapisaną w dokumentach a tym, jak pracownicy faktycznie weryfikują klientów.

Co zmieni unijny pakiet AML?

Unia Europejska przyjęła w 2024 roku pakiet przepisów reformujących system przeciwdziałania praniu pieniędzy. Najważniejszym elementem jest rozporządzenie AML, które ma być stosowane od lipca 2027 roku i bezpośrednio, bez potrzeby przenoszenia do prawa krajowego, ujednolici wiele obowiązków w całej Unii. Powstał też nowy unijny organ nadzoru, AMLA, który będzie koordynował działania krajowych instytucji.

Dla instytucji obowiązanych oznacza to konieczność ponownego przejrzenia procedur w ciągu najbliższych kilkunastu miesięcy. Część obowiązków zostanie doprecyzowana, a niektóre podmioty mogą dopiero teraz znaleźć się w katalogu instytucji obowiązanych. Firmy, które już dziś mają uporządkowane procedury, przejdą przez tę zmianę znacznie łatwiej niż te, które budują system od podstaw.

Przepisy, które warto potraktować poważnie

Obowiązki AML bywają postrzegane jako biurokratyczny ciężar, szczególnie w małych firmach. Jednocześnie to właśnie mniejsze podmioty, takie jak biura rachunkowe czy agencje nieruchomości, bywają wykorzystywane przez osoby próbujące wprowadzić nielegalne środki do obrotu. Kancelaria compliance albo doświadczony adwokat compliance mogą pomóc w przygotowaniu procedur proporcjonalnych do skali działalności, ale codzienna czujność zależy od ludzi w firmie. Takie compliance doradztwo przynosi efekty wtedy, gdy kończy się na prostych zasadach, które pracownik potrafi zastosować przy każdym nowym kliencie. Dobrym pierwszym krokiem jest sprawdzenie, czy firma w ogóle należy do grona instytucji obowiązanych, bo wciąż zdarza się, że przedsiębiorcy dowiadują się o tym dopiero od kontrolerów.